چکیده

هدف اصلی این پژوهش، تدوین و تبیین چارچوبی اثربخش برای رهبری آموزشی در مدارس متوسطه کم‌برخوردار استان آذربایجان غربی با بازجای‌دهی راهبری مالی به‌عنوان پیشران بنیانی در یک مدل سلسله‌مراتبی اعتبارسنجی‌شده و غنی‌سازی تفسیر آن از طریق شواهد تطبیقی منتخب از هند و آفریقای جنوبی است. پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و بر پایه تحلیل ثانویه مدلی انجام شده که پیش‌تر از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۵ نفر از خبرگان آموزشی به‌صورت هدفمند تدوین شده بود. داده‌های مصاحبه در قالب ۴۰ شاخص و ۹ مضمون کدگذاری، با روش دلفی فازی پالایش، و با بهره‌گیری از مدل‌سازی ساختاری تفسیری (ISM) و تحلیل MICMAC برای شناسایی سطوح سلسله‌مراتبی و روابط پیشران–وابسته سازمان‌دهی شد.

به‌منظور تعمیق تفسیر تطبیقی، اسناد سیاستی، گزارش‌های رسمی و مطالعات علمی معتبر درباره تأمین مالی آموزش در هند و آفریقای جنوبی بررسی شد تا نقش حکمرانی منابع در توالی مداخلات رهبری در شرایط کمبود منابع روشن شود. یافته‌ها نشان می‌دهد راهبری مالی به‌عنوان عمیق‌ترین پیشران ساختاری عمل کرده و حوزه‌هایی چون کیفیت حکمرانی، توسعه حرفه‌ای معلمان، نظارت و ارزیابی، و تعامل مدرسه–جامعه را فعال می‌کند و در نهایت به بهبود تدریس و یادگیری می‌انجامد.

هرچند این منطق سلسله‌مراتبی در بافت‌های مورد بررسی قابل مشاهده است، تفاوت‌هایی در مسیرهای اجرایی آن وجود دارد؛ به‌گونه‌ای که محدودیت استقلال مالی و توزیع نابرابر منابع در ایران و هند فعال‌سازی کارکردهای میان‌سطحی رهبری را به تأخیر می‌اندازد، در حالی‌که سازوکارهای هدفمند تأمین مالی در آفریقای جنوبی تا حدی فرایندهای حکمرانی و حمایت از معلمان را تسریع می‌کند. بر این اساس، نتایج پژوهش نشان می‌دهد در بافت‌های آموزشی کم‌برخوردار، تقویت بودجه‌بندی شفاف و تخصیص عادلانه منابع باید پیش از اصلاحات آموزشی در اولویت قرار گیرد.